Voordat we met IndiGo weer richting Mumbai vliegen willen we graag nog wat meer zien van de Kalinga-architectuur. We pakken dus de trein richting Bhubaneswar, de hoofdstad van Odisha. Bhubaneswar, met de klemtoon op ‘nes’ en vooral zonder met de extra m die ik zonder enige logica maar wel consequent blijf toevoegen. Bumba het clowntje is denk ik de schuldige. Bhu(m)baneswar is het hart van het vroegere Kalinga Koninkrijk en met nu nog zo’n 500 tempels is de bijnaam ‘tempelstad’ niet overdreven. Deze ~ 500 variëren van oude, historische tempels die duizenden jaren oud zijn, tot de modernere heiligdommen. Ooit waren het er 2000. Dat wordt dus keuzes maken.

konark – “an architectural marvel known for its intricate design and the massive chariot-like structure” 

We stappen echter niet op de trein voordat we de zonnetempel Konark hebben gezien. Een must see, aldus de lokale bevolking en dus is die keuze snel gemaakt. We bestellen een Uber en rijden we vanuit Puri langs de kust om te kijken hoe ze in de 13e eeuw de verering van de Zonnegod Surya hebben weergegeven. Surya, die volgens de hindoeïstische mythologie de wereld verlicht.

Ze hebben niet overdreven. De UNESCO tempel is inderdaad indrukwekkend. In de vorm van een gigantische zonnewagen, met drie meter grote stenen wielen. Die dus de beweging van de zon vertegenwoordigen. De twaalf wielen van de tempel symboliseren de twaalf maanden van het jaar, en de zeven paarden van de wagen staan (denk ik) voor de zeven dagen van de week.

Werkelijk alles is bewerkt en zo enorm verfijnt dat je haast niet kan geloven dat het er al zo lang staat. Naast Surya zien we Shiva, Vishnu, Durga en Lakshmi. We zien dansende apsara’s en heilige bomen. Erotische scènes en jagende koningen. Olifanten, paarden en leeuwen. Mandala’s. We zien eigenlijk gewoon teveel. Het mooiste vind ik echter om het op een afstandje te bekijken en te bedenken dat de zee toen nog dichterbij was en het groen nog veel groener en wilder was. Dat je dan eeuwen terug op de boeg van een schip staat en dan opeens, uit het niets, zo’n kunstwerk voor je ziet opdoemen. Al dan niet uit koers geraakt. Want ook hier hangt er weer een mysterie rondom de tempel. Het probleem is dat je na drie keer googlen, chat gpt, wiki en vooral lokaal rondvragen vele versies tot je beschikking hebt. Zoals Yuval Noah Harari reeds waarschuwde in Homo Deus, “Het post-waarheidstijdperk wordt niet gedefinieerd door leugens die feiten vervangen, maar door te veel concurrerende versies van de waarheid.”

Ze spreken in ieder geval allemaal over een enorme magneet die in de – nu lege – koepel zou hebben gezeten. Die magneet was zo sterk dat het de schepen misleidde en uit koers bracht. De magneet is tijdens een plundering door de Mogols gestolen. Andere versies spreken over de Portugezen of de Engelsen. In ieder geval is de magneet weg en daarmee ging ook de magische kracht van de tempel verloren. Net als alle andere legendes zal ook deze voortleven in dit eeuwenoude stenen complex en dus staat ons weinig anders te doen dan de Vande Bharat Express richting Kolkata te pakken en niet te vergeten om deze trein in Bhubaneswar weer tijdig te verlaten.

de ‘ik groet India’ trein

De Vande Bharat Express (Sanskriet: “Vande” = groet, “Bharat” = India) is het parade paardje van de Indiase spoorwegen en één van de ‘Made in India’ initiatieven. Dit traject, Puri – Kolkata, heeft de nieuwste trein, slechts een jaar in de running. Ze zijn er super trots op en kijken wat bedremmeld als Joris over de treinen in Japan begint. Desalniettemin hebben we een comfortabele stoel en krijgen zelfs een maaltijd geserveerd terwijl we het groene platteland doorkruisen. In de lokale boemeltrein richting Puri hadden we dit uitzicht zo goed als volledig gemist. Zittend op de grond of samengeperst op een houten bankje met tas op schoot is toch nét even anders. Dan minder oog voor het passerende landschap, simpelweg omdat het onmogelijk is. Uitgezonderd toen we noodgedwongen bij de open deuren moesten staan, die sowieso de gehele reis niet dicht gingen. Wat iets zegt over de gemiddelde snelheid. De Vande Bharat is dan nog wel geen Japanse Shinkansen, vergeleken met de boemeltrein op de heenweg snap ik dat men trots is. Bovendien is een gereserveerde eigen stoel – überhaupt een stoel – toch ook een comfortabele luxe die we nu weer extra waarderen.

the old town

Onze airbnb zit in de oude stad van Bhubaneswar. Wederom een gelukkige keuze; een eigen appartement met een fijn terras, een schommelstoel, planten en sfeerverlichting. Het bed is hard, maar dat zijn we inmiddels wel gewend, zeker bij de homestays. De douche is warm, althans, de kraan bij de emmer. De handdouche biedt enkel koud water. Als we vragen hoe we daar eventueel ook warm water uit kunnen krijgen kijken zowel Amruta als Sandeep ons oprecht verbaasd aan. Waarom zou je dat willen? Ok dan.. De emmer doet z’n werk ook wel.

Ook hier weer een extended family. Niets geen mantelzorg met formele ondersteuning en wettelijke regelingen daaromheen. In India is het meer een morele verplichting, ‘gereguleerd’ door familiebanden. Privé-werk balans lijkt ook in deze, meer traditionele, familie geen onderwerp aan de eettafel. De drie generaties leven dicht op elkaar en met de sterkere nadruk op collectiviteit en familiebanden is de persoonlijke ruimte sowieso vaak beperkt. Amruta is hier twintig jaar geleden komen wonen, direct na hun gearrangeerde huwelijk.

Sandeep’s vader is gedurende de COVID overleden en ze zorgen nu voor de broer van zijn vader. Deze oude man loopt af en toe het terrasje op, kijkt me met vragende ogen aan, is erg in de war en lijkt niet meer te kunnen praten. Hij wordt iedere keer met liefde weer naar binnen begeleid door een van de familieleden. Later hoor ik dat hij van een dak is gevallen. De val heeft z’n hersenen dusdanig beschadigd dat hij is nu volledig afhankelijk is. Daarnaast leeft uiteraard ook Sandeep’s moeder in het huis en dan lopen er nog twee kinderen rond. De oudste dochter is nog erg timide, net als haar moeder. Ze is 17, geïnteresseerd in mode en zou graag ooit naar Parijs willen. Ik hoop dat ze de kans krijgt. Het lijkt er echter op dat dit gezin vooral in hun huis en de nabije buurt leeft en dus zal ze haar kansen moeten gaan creëren.

Ik ben benieuwd of het hebben van gasten middels airbnb – en daarmee de aanraking met andere vormen en culturen – Amruta en haar familie aan het denken zet over dit soort onderwerpen. Onderwerpen als rolverdelingen, het bewaken van de harmonie, de toekomst van hun kinderen, vrijheid en ga zo maar door. Ze is zo bescheiden dat een écht gesprek daaromtrent helaas niet op gang komt. Misschien moeten we daarvoor langer samen zijn. Sowieso zonder de mannen en verdere familie. Het is natuurlijk al mooi dat ze dit kan doen, het brengt haar duidelijk voldoening (en afleiding?). Ze kookt heerlijk en krijgt volop waardering van ons en eerdere gasten. 5 star rating. De verbindende online ‘likes’… maar hopelijk gaat het vooral om de échte complimenten en het contact.

Overigens vallen ook wij in de traditionele rolverdeling. Elke ochtend rond half acht hoor je middels luidsprekers luide muziek in de straat. Negeren is onmogelijk. Nu is dat ook precies de bedoeling, want het is het teken dat het karretje van de vuilophaal service nabij is. Het is Joris z’n taak en samen met Sandeep staat hij keurig met de afvalemmer in de hand te wachten totdat ze het in het laadbakje kunnen gooien.

De nabije buurt voelt aan als een fijn dorp. Ondanks dat we in het oude deel zitten zijn de straten verrast breed, rustig en schoon. Op tien minuten slenter afstand vinden we een pleintje waar de tijd letterlijk stil staat. We komen er elke dag om een chai te drinken. Meestal scharrelen de koeien langszij en er komt altijd wel iemand bij ons staan. Terwijl we praten met een tempel bewaker is de eigenaar van het thee stalletje verdwenen. ‘Even eten’. Het geld kan blijkbaar gewoon achtergelaten worden.

Dat men hier goed voor elkaar – en voor passanten – zorgt bleek ook al eerder. Nog vol van een heerlijke thali lunch slenteren we terug. Halverwege stopt een brommer naast ons. ‘“Your glasses Sir”, en hij overhandigd Joris z’n bril, knikt nog eens vriendelijk en rijdt weer verder. Zo fijn om te ervaren dat het nog steeds zo werkt.

tempels – letterlijk overal

Wanneer we links in plaats van rechts afslaan, lopen we richting de grote Lingaraj tempel. De 55m hoge vimana – de als pyramide gevormde toren rondom en boven het centrale heiligdom – valt niet te missen. En anders merk je het wel aan de grote hoeveelheid mensen, de muziek en de kleurrijk geklede personen die een god of godin uitbeelden. Incarnatie, carnaval, ritueel, volkscultuur?

We mogen echter de tempel zelf niet in. Gezien de enorme rij willen we er echter ook niet in. Zeker niet nadat een vriendelijke man ons wijst op de noord gate waar aan de buitenzijde een verhoogd platform is gemaakt voor de niet hindoes.

Het platform is recentelijk geverfd, net als zo’n beetje de rest van de stad. Het is een kleurig geheel, bijna elke muur heeft een schildering, al lijkt men hier en daar wat achter te lopen op schema. De week vol festiviteiten en concerten is reeds gestart en Mister Modi himself komt naar de stad.

hoog bezoek

Overal staan nu keurig opgestelde tenten waar je support kunt krijgen van de overheid. Voor wat precies is ons niet helemaal duidelijk, maar zelfs bij de kleine Chausathi Yogini tempel, buiten de stad en tussen de rijstvelden, staat zo’n tent. Onder het afdak zitten dames in keurige mantelpakjes en er liggen toeristen folders op de tafels. Bij de tempel en de vijver zitten een paar mensen op de grond thee te drinken en waarschijnlijk de dagelijkse wetenswaardigheden door te nemen. Wij doen mee, met de thee dan. Ons wisselgeld krijgen we in de vorm van shortbreadachtige koekjes.

De priester is al 32 jaar verbonden aan deze Yogini tempel. Trots vertelt hij dat er slechts vier exemplaren zijn in heel India. Sinds een paar jaar wordt hij bijgestaan door een jongere en goed Engels sprekende priester. Ze wonen extreem eenvoudig, maar – zoals hij zelf zegt – zijn rijk in hun hart. De overheidstent met de dames in mantelpakjes is als een UFO in deze omgeving. Er is ook geen enkel contact, laat staan dat er enig support wordt geleverd aan dit buurtgemeenschap.

Modi zelf hebben we natuurlijk niet gezien, slechts het bewijs middels de krant. Ook hebben we de folklore and handicraft markt maar niet opgenomen in ons schema, tot grote verbazing van Amruta. We houden het simpelweg bij de oude stad.

Wel had ik nog wel een halfslachtige poging gedaan om kaarten te bemachtigen voor een klassiek concert waarbij de mooi bewerkte Rajarani tempel als achtergrond wordt gebruikt. 11e eeuw decor materiaal! We zien een gelijke opstelling bij de Mukteshwara tempel. Bij het zoeken naar kaarten, en eigenlijk zelfs naar informatie, merk je hoe minimaal men is ingesteld op buitenlands toerisme. Althans, in deze stad. Zonde, want het is echt de moeite waard.

We hebben hier dus enkel stukjes van de oude stad gezien, het is gewoon één groot openlucht museum waar je heerlijk doorheen slentert.

het ‘oceaandruppel meer’

Langs het Bindu Sagar meer, ook in de oude stad, zitten ’s ochtends overal priesters op hun matjes. De witte koorden, symbool van hun priesterschap, hangen om hun nek terwijl ze puja’s uitvoeren. Even verderop nemen mensen een ritueel bad. De heren vertellen dat dit het ‘10e dag na overlijden’ is, een belangrijk moment voor rouw en herinnering. Ze eren hun overleden dierbare en zuiveren hun zonden volgens de hindoeïstische tradities. Ook hier besef ik weer dat er nog zoveel meer is waar we totaal geen weet van hebben.

Volgens overlevering zou het meer zijn ontstaan door toedoen van Lord Shiva, de oppergod van het hindoeïsme. Het water van Bindu Sagar zou een klein beetje van elke heilige rivier en elk heilig meer uit het land bevatten. De letterlijke vertaling van de naam is ‘Oceaan druppel’, wat dus wel past bij de reden waarom de gelovigen en pelgrims dit meer beschouwen als een bijzondere (heilige) plek. Of gewoon een rustige plek om even te relaxen en op je telefoon te scrollen…

We bezoeken oude daramsala’s van de stad en zien daar, maar ook bij de Ananta Basudeba Tempel, dat er nog steeds dagelijks tientallen pelgrims te eten krijgen. Stapels aardewerk potten en grote schalen met rijst en dal worden onafgebroken aangesleept. Moet toch allemaal op de een of andere manier gefinancierd worden, waarschijnlijk middels donaties van de gemeenschap. Of misschien is er een vrijwillige bijdrage, of een of andere weldoener? Ik kom er niet achter, maar vind het wel mooi.

grottempels

Net buiten de stad zijn de oude grotten van Udaigiri en Khandagiri. Ze liggen op de top van de tegenover elkaar liggende heuvels Khandagiri en Udaygiri. De ‘gebroken heuvel’ en de ‘heuvel van de zonsopgang’.

Joris heeft er zin in – 9 uur vertrek. Ik slik even. Weinig is lekkerder dan wakker worden en niet meteen uit bed te hoeven, m’n dromen nog te kunnen herinneren om vervolgens langzaam écht wakker te worden met een theetje in de hand. Hij heeft echter wel gelijk. Midden op de dag is het veel beter om met een koffie op het schaduwrijke binnenplaatsje van van Old Town Cafe te zitten dan bovenop een heuvel in de volle zon te klauteren. En heel eerlijk, het alarm hoefde nu niet bepaald vaak aangezet te worden deze vakantie.

Bhu(m)baneswar was een fijne laatste bestemming. Of eigenlijk dus de een na laatste. Want waar we begonnen zijn, daar eindigen we ook. Simpelweg omdat onze internationale vlucht vandaar vertrekt. En dus pakken we onze laatste IndiGo vlucht richting de metropool Mumbai. Van 1.2m inwoners naar zo’n 21m inwoners. Van de Tempelstad naar busy Bollywood. The last stop…